شناختی بر خنجر مسموم مرتدین سکولاریست ترکیه بر پیکره ی امت اسلامی ( قسمت دوم )

شناختی بر خنجر مسموم مرتدین سکولاریست ترکیه  بر پیکره ی امت اسلامی  ( قسمت دوم )

گردآوری و ارائه دهنده : احسان هورامی

ج: چالش های مهم فراروی سکولاریسم در ترکیه

۱ – چالش های نظری

۱ – ۱ – تعارض اساسی سکولاریسم با دین مردم (اسلام) : سکولاریسم  را چه به معنی الحاد، و چه به معنی جدایی دین از سیاست و امور اجتماعی و قضائی و اقتصادی و فرهنگی و…بدانیم نتیجه آن جدایی دین از کلیه شوؤن اجتماعی است و به لحاظ جامعیت دین اسلام در کلیه امور زندگی، تحمیل سکولاریسم بر یک جامعه مسلمان به معنی حذف یا مخالفت با اسلام و تشریع شریعتی در مقابل احکام الهی به شمار می رود . امری که به شدت از آن نهی شده است «ام لهم شرکاء شرعوا لهم من الدین ما لم یاذن به الله » (۱) (یا برای آنان شریکانی هست که دینی را برای آنان تشریع می کنند که خداوند بدان اجازه نفرموده است)، خداوند متعال در جای دیگر می فرماید: «فلا وربک لا یؤمنون حتی یحکموک فیما شجر بینهم » ، (۲) «نه چنین است و به خدایت سوگند ایمان نمی آورند تا این که تو در نزاعشان حکم کنی .»

بر پایه سخن خداوند اعتقاد به جواز حکم به غیر آن چه خداوند در کلیه شؤون زندگی نازل فرموده، کفر است و فرد سکولاریست اگر چه معتقد به برتری حکم زمین بر حکم الهی نباشد ولی به دلیل این که عملا اموری را که خداوند حرام شمرده، مباح داشته است، بنابر اجماع مسلمانان کافر ی مرتد به حساب می آید . (۳)

به عبارت دیگر، پذیرفتن اصل سکولاریسم در اسلام به معنی خروج از دین خواهد بود . مصطفی کمال، نظر احمد احمدی باشار (۴) را که یکی از دوستان نزدیکش بود پرسید; باشار جواب داد: عدم دخالت دین در امور دنیایی در مسیحیت می تواند مورد بحث قرار گیرد اما در اسلام که دینی بی نهایت کامل است مساله ای به نام جدا سازی دین و دولت وجود ندارد . وی به مصطفی کمال هشدار می داد که: «اجرای سکولاریسم به شکلی که در ترکیه آغاز شده است چیزی جز بی دینی نیست و در چنین حالتی هر اقدامی که انجام بدهیم با مخالفت دین روبرو خواهیم شد و ملت بدون حکومت و یا بدون دین خواهد ماند و کشور از خلقی که دین و حکومت را متفقا قبول کند محروم خواهد ماند .» (۵)

تاریخ نشان می دهد که مصطفی کمال علی رغم این توصیه های مشفقانه فرهیختگان جامعه و علی رغم آن که می دید سکولاریسم در مخالفت با اساس باورهای دینی ریشه دار مردم است . اصل سکولاریسم را وارد قانون اساسی و حیات جامعه ترکیه کرد .

۲ – ۱ – وارداتی بودن و شکل تحمیلی داشتن سکولاریسم در ترکیه: سکولاریسم هرگز پدیده ای نبود که به خاطر شرایط اجتماعی ترکیه و مطابق نیازهای آن به صورت پدیده ای درونی و بومی رشد نماید; بلکه اساسا با وجود فشار بیرونی بر این جامعه تحمیل شد . فاروق کوسه معتقد است اصرار متفقین بر این که باید جمهوری ترکیه به صورت دولتی سکولاریست در آید به خاطر اقلیت مسیحی و یهودی کشور بود و عملا در مسیر نابودی حقوق مسلمانان که بیشترین جمعیت کشور را تشکیل می دادند، قرار می گرفت; چرا که اقلیت های مسیحی و یهودی بنابر برخی بندهای عهد نامه لوزان از آزادی عمل منحصر به فردی برخوردار شدند . و دولت مجبور به حمایت از آن ها بود .

جالب توجه است که منبع همه قوانین در ترکیه، حتی اجزای حقوق اساسی، یعنی قانون جزاء، قانون دیون، و قانون مدنی ترکیه عینا از غرب گرفته شدند و می بینیم که این مطلب تا چه حد با عبارت «قوانین نباید مخالف با اعتقادات دینی اقلیت ها باشد» مندرج در ماده ۴۲ عهد نامه لوزان هم آهنگ است . (۶)

۳ – ۱ – اجرای شکل متفاوت و افراطی سکولاریسم در ترکیه: سکولاریسم همانند هر پدیده و مکتب سیاسی – اجتماعی دیگر دارای مرز بندی مطلق و دقیق نیست بلکه – به خصوص در اجرا و عمل – بستگی به شرایط، نوع برداشت ها و زمینه های قبلی و دهها عامل اثر گذار دیگر دارد اما با نگاهی به قانون اساسی کشورهای مختلف می توان دریافت که غربی ها نیز به طور مطلق سکولاریست نیستند و به نفی دین در کلیه عرصه های فردی و اجتماعی نپرداخته اند ولی با نگاهی به قانون اساسی ترکیه می بینیم بیش از حد معمول یک قانون اساسی به محکومیت دین و استقرار بی دینی اصرار دارد . (۷)

۴ – ۱ – بروز برداشت های متناقض نما از سکولاریسم در جامعه: در نظر سنجی علمی گسترده ای که در دهه ۱۹۸۰ م در جامعه ترکیه به عمل آمد نتایجی به دست آمد که طی آن حکایت از برداشت های متناقض نما از مفهوم و ماهیت سکولاریسم در جامعه داشت و این نکته قابل توجه است که شمار زیادی از سکولاریستها هم به نیازمند بودن دولت به دین اشاره داشته اند و معتقدند اجرای سکولاریسم در ترکیه متاثر از فشار نیروهای خارجی است . (۸)

۲ – سکولاریسم عامل مشکلات و بحران های اجتماعی:

ایجاد بحران هویت: از آن جا که سکولاریسم از ابتدا محوری ترین شاخصه جامعه ترکیه یعنی اسلام را مورد هدف قرار می داد و سعی در حذف آن از عرصه اجتماع و سیاست داشت، آنان نیاز به جایگزین یا جایگزین هایی برای آن داشت . سکولاریستها با انکار هویت قبلی ترکان و ریشه نژادی آنان که به آسیای مرکزی باز می گشت سعی کردند خود را اروپایی و غربی اعلام کنند و جامعه را به سوی جامعه ای کاملا متفاوت از تاریخ قبلی خود بکشانند و به همین دلیل بسیاری از آداب، رسوم و شاخصه های فرهنگی قبلی این ملت مساوی با ارتجاع و توحش قلمداد شد . بحران هویت زمانی در ترکیه شدت یافت که اروپائیان با تحقیر ترکیه از پذیرش این کشور در جمع خود سرباز زدند، و علت اصلی آن را تفاوت های فرهنگی و تمدنی ترک ها با اروپاییان دانستند . عمق بحران هویت را می توان از نتایج به دست آمده از نظر سنجی هایی که آمریکایی ها در جامعه ترکیه انجام دادند، دریافت . نتیجه این نظر سنجی چنین بود که بخشی از جامعه خود را مسلمان، بخشی دیگر اروپایی و بخشی مسلمان اروپایی می دانند . در این میان مظاهر دینی مسیحیت به صورت آشکار و به اشکال مختلف به وسیله رسانه های سکولاریست تبلیغ و ترویج می شد . (۹) از خود بیگانگی آن قدر در جامعه ترکیه به طور وحشتناک شیوع یافته بود که در سال ۱۳۷۲ ش در فیلم هایی که به وسیله شبکه های خصوصی و دولتی ترکیه به نمایش در آمد ۲۰۳۳ ساعت به تبلیغ مستقیم و غیر مستقیم مسیحیت اختصاص یافته بود . (۱۰) در شبکه های مختلف خصوصی و دولتی، اعیاد مسیحی نظیر کرسمیس جشن گرفته می شود و جشن گرفتن آن از وجوه تمدن شمرده می شود ولی عیدهای مسلمانان مورد استهزا قرار می گیرد و سکولاریستها سنت قربانی در عید قربان را به عنوان حمایت از حیوانات مورد حمله قرار می دهند . (۱۱)

۲ – ۲ – التهاب اجتماعی: التهاب اجتماعی را نیز به نوعی می توان نتیجه بحران هویت دانست، به این صورت که روند تغییر باورها، تبدیل ارزش ها و استحاله فرهنگی چنان چه بخواهد در مسیری غیر طبیعی، شتاب زده و تحمیلی صورت پذیرد جامعه را متلاطم می کند و این تلاطم هنگامی به صورت مضاعف جلوه گر می شود که فرهنگ جایگزین در این تغییر بیگانه، نا مانوس و آلوده باشد . (۱۲) روند غربی کردن که با چوبه های دار آغاز شد و اکنون با آنتن های متعدد رسانه ای ادامه دارد و از طرفی به دنبال داشتن واکنش مردم که خود را با اسلام پیوند خورده می بینند، در جامعه ترکیه التهاب هایی را ایجاد کرد است که نمودهای آن در جامعه کاملا مشهود می باشد . (۱۳)

۳ – ۲ – عادی شدن فساد و ناهنجاری های اجتماعی: جامعه ترکیه گر چه قبل از حاکمیت سکولاریسم ، جامعه ای خالی از فسادهای اجتماعی نبود ولی به هر حال بنیان های اجتماعی و اسلامی، عملا از فراگیر شدن آن ها جلوگیری می کرد ولی سکولاریستها پس از به قدرت رسیدن یکی از مهم ترین برنامه های خود را زدودن آداب و رسوم و ایجاد جامعه ای نظیر جامعه غربی ها قرار دادند، بنابراین، سکولاریستها در سراسر کشور اعم از شهرها و روستاها مراکزی با نام خانه خلق  ایجاد کردند که فرهیختگان ترک به آنها رذالت خانه های خلق نام نهادند . این وضعیت غیر ارزشی و غیر اخلاقی، تا بدان جا پیش رفت که برخی از عقلای قوم آشکارا در مجلس از برنامه های رژیم سکولار در ضدیت با بنیان های دینی به عنوان حیوان کردن مردم یاد کردند . (۱۴)

از این تاسف بارتر این که نظام سکولار نه تنها در کنترل این روند اقدامی به عمل نمی آورد بلکه به عنوان کسب در آمد به تشویق آن نیز می پردازد . (۱۵) نظر سنجی های مختلف نشان می دهد که در دهه های اخیر روسپی گری عملا به یک شغل عادی تبدیل شده و حتی از افراد برجسته در این کار به عنوان زنان موفق در جامعه یاد می شود . هر ساله بیش از ۵۰۰ هزار جنین در ترکیه ساقط شده و چهار هزار زن جوان جان خود را از دست می دهند به ویژه که عمل زشت زنا و متعاقب آن سقط جنین، توسط نهادهای سکولاریست به طور مستقیم در بین دختران دانشجو، زنان شوهردار، و حتی دختران دبیرستانی نیز تشویق می شود . (۱۶)

و تاسف بار این که، از برخی فرهیختگان جامعه که از این روند انتقاد کرده بودند به عنوان کسانی که با پیشرفت ترکیه مخالف اند یاد شد . (۱۷) این روند که با رقابت شبکه های تلویزیونی در ادامه برنامه های مستهجن دنبال می شود، به متزنرل ساختن بنیان خانواده در ترکیه و رشد جرم های اجتماعی منجر شده است . (۱۸)

۴ – ۲ – تسلط نظامیان بر شؤون مختلف جامعه از آن جا که تسلط سکولاریسم در ترکیه به رغم مخالفت طبقات مختلف اجتماعی و در نهایت با قدرت و خشونت نظامیان میان هوادار آتاتورک میسر شد و توسط آنان تا به حال تداوم یافته است، نوعی نظامی گری آشکار در رفتار دولت از دهه های پیش دیده می شود . ابزار ارتش برای حراست از سکولاریسم ، افسران نظامی است که یک طبقه ممتاز کشور محسوب می شود که برای مشاغل نظامی در نظر گرفته می شوند، و از دوران نوجوانی در اختیار ارتش هستند وآموزش های لازم را می بینند و از حقوق و مزایای به مراتب فراتر از کارمندان بهره مندند .

۵ – ۲ – فراگیر شدن ارتشا و تسلط باندهای مالی مافیایی: از آن جا که سرد مداران نظام سکولار خود را پای بند به اصول هیچ دینی نمی دانند و از طرف دیگر، اخلاق صنعتی غربی نیز که به طور ناقص از برخی فسادهای مالی جلوگیری می کند هیچ گاه به طور کامل در ترکیه حاکم نشد، از ابتدا تسلط سکولاریسم این کشور از کشورهای ردیف اول فساد مالی دولتی و باندهای مافیایی بوده است که این فسادها و رسوایی های ناشی از آن، بارها مقامات بلند پایه دولتی را وادار به استعفا کرده است . (۱۹) از دیگر وجوه فساد مالی در ترکیه وجود باندهای مافیایی ترانزیت مواد مخدر است که با عوامل دولتی و سازمان امنیت ترکیه (میت) همکاری دارند . (۲۰)

۳ – سکولاریسم در تعارض با اقلیت های نژادی و مذهبی

مقارن با روی کار آمدن آتاتورک نزدیک به ۴۰ درصد از جمعیت ترکیه از اقوام غیر ترک تشکیل می دادند ولی مصطفی کمال پاشا که یکی از محورهای عمده تغییرات اجتماعی کشور را بر سکولاریسم و ناسیونالیسم قومی بنا نهاده بود به فرآیند ترک کردن دیگر اقلیت های قومی ولو با خشونت و زور روی آورد . و در قانون اساسی تدوین ادبیات دیگر اقلیت ها رسما ممنوع اعلام شد . اصول کمالیسم بر آن است که «تنها ملت ترک مستحق ادعای حقوق قومی و ملی در ترکیه هستند و کسانی که ترک واقعی نیستند تنها یک حق در کشور دارند و آن حق بندگی و بردگی است .» (۲۱)

روایتی میدانی، یکی از حوادث تاثر آور «درسیم » را چنین داده است:

زنان و کودکان از ترس ما (ارتش جمهوری) به یکی از غارهای بزرگ پناهنده شده بودند و ما محل اختقای آنان را فهمیده و در جلوی دهنه غار هیزم بسیاری انباشته و آتش افروختیم که آنان مجبور به خارج شدن شدند و ما به دستور فرمانده همه آنان را هدف آتش سلاح هایمان قرار دادیم . . . .» (۲۲)

در انتخابات ۱۹۸۳ م، حزب مام میهن به رهبری تورگوت اوزال توانست به پیروزی چشمگیر دست یابد و اولین دولت غیر نظامی بعد از کودتا را تشکیل دهد . اوزال که اصلیت کرد داشت به ناسیونالیسم ترکی و اسلام پایبند بود . وی ایده جمهوری دوم ترکیه را مطرح کرد که در آن دموکراسی جمع گرا حاکم باشد و این بحث از زنان او به بعد هرگز خاموش نشد و به شکل کما بیش شدیدی حول محورهایی شکل گرفت که ما اکنون آن را ایده اوزالیسم می نامیم ( و طرفداران پ.ک.ک آنرا اختراع رهبرشان دانسته و تحت عنوان کنفدرالیسم دموکراتیک  به تبلیغ آن می پردازند )

– احزاب اسلام گرا و اقلیت های قومی و مذهبی ترکیه در انتخابات سکولاریستی این کشور

احزاب و اقلیت ها همواره در جامعه ترکیه بر سرنوشت انتخابات سکولاریستی این کشور تاثیر مهمی داشته اند که این جا به دو مورد مهم آن اشاره می شود:

۱ – کردها

آرای جمیعت کرد نژاد همواره عامل مهمی در پیروزی انتخابات ترکیه محسوب می شود از سال ۱۹۷۳ م و در انتخابات پیاپی، کردها همواره بیشترین آرای خود را به نفع اسلام گراها به صندوق ریخته و نقش مهمی در پیروزی آن ها داشته اند . حزب رفاه به ریاست اربکان به طور مرتب بر یکپارچگی ترکیه و در پرتو آن برای حل مشکل کردها با اقرار به حقوق فرهنگی و آزادی عقیده برای آنان، طرحی را در زمینه توسعه و صنعتی شدن پیشنهاد می کرد و خواستار برداشتن حالت فوق العاده از منطقه کرد نشین بود . این حزب آشکارا به حل مشکلات به روشی اسلامی اشاره نمی کرد ولی در ضمن استفاده از عباراتی مانند: «نظام عادلانه تنها نظامی است که خوشبختی و اعتماد و محبت و برادری را برای همه به همراه دارد» ، به این موضوع اشاره ضمنی داشت . (۵۰)

این حزب همواره گفته است که می توان از راه صلح و برادری اسلامی ایجاد شوراهای محلی و آموزش کردی در مدارس بومی مشکل کردها را حل و فصل کرد .

۲ – علویان

پس از این که علویان در کنار آتاتورک قرار گرفتند و در پیروزی وی سهیم شدند گمان می کردند پس از پانصد سال دوری از عرصه های سیاسی اکنون می توانند در این زمنیه ها به حساب آیند اما قوانین زور مدارانه آتاتورک که بعد از تحکیم قدرت در تحریم طریقت ها برقرار کرد باعث شد بار دیگر علوی ها رسما از صحنه کنار زده شوند، بنابراین، پس از آن به گروه ها و احزاب دیگر پیوستند اما هر بار اقبال یار آنان نبود و احزاب آرا آنان را که نقش مؤثری در پیروزی شان داشت نادیده گرفتند . لیکن آراء علویان در بعضی محلات و مناطق شهر استانبول و نیز در شرق و جنوب شرقی ترکیه به عنون عکس العمل قهر آلود نسبت به جریان چپ و نیز دولت، به سوی حزب رفاه و حزب حرکت دموکراسی (طرفدار کردها) و حزب راه راست سرازیر شد و در شهری مثل سیواس که از مراکز عمده تجمع علویان به شمار می رود، شمار آرا چپ گرایان که معمولا در حدود ۳۲ درصد بود به ۱۷ درصد کاهش یافت . (۵۱)

مهم ترین حامیان جریان سکولاری که به اسلام گرایی بدلی معروف شده است (به طور عام)

بدون تردید مهم ترین حامی جریان اسلام گرایی بدلی در ترکیه بدنه اصلی جامعه مسلمان این کشور می باشد . طبیعی است این جامعه مسلمان در درون خود تقسیم بندی ها و بخش های فعالی دارد که به بررسی نقش آن ها می پردازیم .

۱ . طریقت ها

همان طور که قبلا عنوان شد اسلام ریشه دار در ترکیه از ابتدا با فعالیت های بزرگان تصوف نظیر مولانا جلال الدین بلخی (رومی) و حاج بکتاش ولی نیشابوری صورت خاص صوفی مآبانه خود را گرفت و هنوز هم این جو اسلام آمیخته با تصوف در ترکیه حاکم است بنابراین، برخی معتقدند طریقت ها مهم ترین و مفصل ترین بروز اسلام مردمی در ترکیه محسوب می شوند . (۵۸) و در این جا به سبب اهمیت موضوع و چگونگی تاثیر گذاری آن ها بر رشد اسلام گرایی در ترکیه و گرایش دادن به طرف احزاب اسلامی بدلی نیم نگاهی به طریقت های مهم موجود در ترکیه می افکنیم .

۱ – ۱ – طریقت نقشبندیه

نقشبندیه در قرن هشتم هجری قمری توسط «محمد بهاء الدینی نقشبندی » تاسیس گردید . (۵۹) بنابر اعتقادات این طریقت مهم ترین راه تقرب به خداوند انجام واجبات دین و عبادات مستحبی است، (۶۰) و مانند دیگر طریقت های صوفیه رابطه مریدو مرشد و ذکرهای دسته جمعی در آن از جایگاه والایی برخوردار است . این طریقیت را می توان یکی از طریقیت هایی برشمرد که سعی دارد رابطه بین شریعت و طریقت را به نحوی حل کند .

نقشبندیه هم اکنون در سراسر عالم به خصوص کشورهایی که مذهب سنی حنفی در آن رواج دارد هوادارانی داشته که در هر کدام از این کشورها نقشبندیان دارای شیخ خاص خود هستند در ترکیه رایج ترین طریقت ها می باشد و بسیاری از سیاستمداران راست گرای ترکیه به نحوی با آن در ارتباط اند . (۶۱) این طریقت در ترکیه دارای نشریات گوناگون مراکز خیره قوی و فعالیت های اجتماعی مختلف می باشد . ماهنامه اسلام و بنیاد خیریه «راه حق » (۶۲) وابسته به این طریقت هستند . هم چنین گروه ها و جماعات اسلامی مختلفی در ترکیه وجود دارند که فعالیت های زیادی را در زمینه گسترش مبانی دین اسلام دارند و خود را وابسته به نقشبندیه می دانند، برخی از آن ها عبارتند از: جماعت محمود افندی جماعت سامی افندی، گروه منزیل چیلر، این سه گروه، غیر از گروه اول دو گروه دیگر نسبت به تشیع و انقلاب  ایران موضعگیری منفی دارند .

۲ – ۱ – طریقت نورجید (نورجی)

این طریقت بعد از نقشبندیه مهم ترین طریقت ترکیه به شمار می رود که اساسا مکتبی است صوفی گرایانه منسوب به شیخ نور در سال ۹۰۷ میلادی که شاخه ای از آن به نام رکنیه در قرن ۱۴ م تجدید حیات کرده است . (۶۳) نورجی های فعلی ترکیه پیرو یکی از علمای مشهور این کشور به نام شیخ سعید نوری کرد زبان معروف به «بدیع الزمان سعید نوری » می باشند که با آتاتورک هم عصر بوده و آثار بسیاری را در اصول عقاید و معارف قرآنی به رشته تحریر در آورده است . دو گروه و شاخه عمده این طریقت یکی به رهبری محمد زاهد افندی است و گروه دوم به رهبری فتح الله گولن که در معادلات سیاسی ترکیه نقش فراوانی دارد اما برخی گروه های عمده منسوب به طریقت نورجی عبارت اند از: جماعت مظهر جیلار، گروه یازی جیلار، گروه اوکویو جولار (ینی آسیا جیلار) – در این گروه ها نیز گروه اول با حزب اسلامی کردستان همکاری می کند و نسبت به انقلاب ایران نظر مثبت دارد . (۶۴)

۳ – ۱ – طریقت بکتاشیه

بکتاشیه منسبه به «حاج بکتاش ولی نیشابوری » صوفی بلند آوازه قرن هفتم هجری است . وی معاصر مولانا بوده و زادگاهش در نیشابور و مدفنش در آناتولی در روستایی به نام خود او می باشد . امروز علویان ترکیه خود را از مریدان جامع بکتاش ولی می دانند و در حال حاضر گرایش آنان به تشیع ۱۲ امامی  یکی از عوامل نگرانی ترکیه می باشد . (۶۵)

۴ – ۱ – طریقت مولویه

این طریقت منتسب به مولانا جلال الدین بلخی است . این طریقت دارای آثار مدون قوی و رسومات و مراسم دسته جمعی خاصی می باشد . امروز پیروان این طریقت در ترکیه، سوریه و بالکان پراکنده می باشند . بیشترین شهرت این طریقت مربوط به مراسم سماع مولویه (۶۶) است که هر ساله به مدت یک هفته در آذر ماه (دسامبر، آرالیک ترکیه) در قونیه به صورت رسمی برگزار می شود . این طریقت نیز از حملات سکولاریستها در جهت مسخ کردن مفاهیم آن مصون نمانده است ولی با همه تلاش هایی که سکولاریستها انجام می دهند شهر مولانا یعنی قونیه یکی از مهم ترین پایگاه های اسلام گرایی و شریعت طلبی در ترکیه محسوب می شود . (۶۷)

طریقت های دیگری نظیر طریقت قادریه و طریقت سلیمانیه نیز در ترکیه وجود دارند که هر کدام دارای فعالیت های زیادی در زمینه گرایش مردم به اسلام می باشند و حرکت های مهم اسلامی را در ترکیه داشته و دارند .

۲ – رسانه ها، انتشارات و مراکز فرهنگی اسلامی

ترکیه در اواخر دهه ۱۹۸۰ م و دهه ۱۹۹۰ م شاهد توسعه شگرف انگیز رسانه های صوتی و تصویری در این کشور بود و در راستای آن صاحبان نشریات معتبر بخش خصوصی نیز جهت بقا و جلوگیری از ورشکستگی به تاسیس شبکه ها و کانال های رادیو و تلویزیونی مبادرت ورزیدند . بیشتر نشریات و شبکه های رادیو و تلویزیون به صورت جهت دار در راستای ایدئولوژی سکولاریسم و اهداف نظام حاکم به تولید و پخش برنامه می پردازند ولی در اواخر دهه ۱۹۸۰ م و اوایل دهه ۱۹۹۰ م برخی از جماعت ها و گروههای اسلام گرا نیز موفق به تاسیس گروههای انتشاراتی و رسانه ای قدرتمند شدند که مهم ترین آنان عبارتند از: گروه رسانه ای اربکان چی ها، گروه رسانه ای نورجی ها، کمپانی اخلاص، (۶۸) ایستگاه های رادیوهای اسلام گرا (رایوهدف، رادیو عارفان، رادیو بیرلیک (وحدت)، رادیو امید). (۶۹) گسترش استفاده از ماهواره نیز باعث شده که مسلمانان معتقد توان انتخاب بیشتری را خصوص در مورد شبکه های تلویزیونی داشته باشند . به هر جهت انفجار انتشاراتی در ترکیه در پیوند با عوامل دیگر داخلی و خارجی توانست در رشد اسلام گرایی دو دهه اخیر دخیل باشد . علاوه بر اینکه ترجمه آثار نویسندگان مسلمان همچون ابن تیمیه ، ابن قیم ، عبدالله عزام  و . . . به زبان ترکی توانسته است موجب اقبال بسیاری از جوانان باشد .

۴ – گروهها و جماعت های اسلامی مقیم اروپا

در سال های بعد از جنگ جهانی دوم که اروپا برای باز سازی به نیروی کار فراوان و ارزان به شدت نیاز داشت تعداد زیادی از اتباع ترکیه جویای کار به کشورهای اروپا خصوصا آلمان مهاجرت کردند که تعداد آنان در دهه های اخیر تنها در آلمان به بیش از ۳ میلیون نفر رسید . فضای آزاد اروپا به ترک های مهاجر اجازه داد تا راحت تر به فعالیت های مذهبی و تشکیل گروه ها و انجمن های دینی حتی با گرایشات سیاسی و ضد سکولاریسم دست بزنند . (۷۰) از مهم ترین گروه ها و جماعت های اسلامی را می توان گروه و جماعت های زیر نام برد . ۱ – جمعیت اتحاد اسلامی به رهبری روحانی مشهور ترکیه جمال الدین کاپلان . ۲ – گروه شیخ کالکان که از مسلمانان حنفی مذهب مقیم هلند تشکیل شده است و به رهبری شیخ احمد کالکان به فعالیت های اسلامی ادامه می دهند . ۳ – گروه آوجی تحت مدیریت محمد آوجی که این جماعت همچون جماعت قبل خواهان تشکیل حکومت شریعت در ترکیه  می باشد(۷۱)

۵ – انجمن ها و مراکز اقتصادی اسلام گرا:

همان طور که اشاره شد در دو دهه اخیر اسلام گرایان در صحنه اقتصاد ترکیه به وزنه قابل توجهی تبدیل شده و توان بیشتری برای کمک اسلام گرایی در این کشور پیدا کردند، مهم ترین تشکل اقتصادی اسلام گرا «انجمن تجار و صاحبان صنایع مسلمان » (موسیاد) می باشد که طرفدار حزب رفاه و حزب فضیلت بوده و از حمایت می کند . تشکل اقتصادی دیگر «انجمن حیات کار» بوده که طرفدار طریقت نورجیه و فتح الله گولن می باشد و رقابت تنگاتنگی با موسیاد دارد به علاوه اتباع مسلمان ترکیه در کشوهای دیگر به خصوص آلمان تشکل های اجتماعی – اقتصادی موفقی را تشکیل داده اند مهم ترین آن ها «تشکیلات میلی گروش » در آلمان می باشد که تقریبا ارگان برون مرزی حزب سلامت ملی، رفاه و فضیلت به شمار می رفت .

ب – فروپاشی شوروی

تفکرات چپ و مارکسیستی طی چندین دهه تفکر مسلط در بین جوانان و دانشجویان ترکیه به شمار می رفت و عملا طیف وسیعی از جامعه را به خود مشغول کرده بود، ولی از اوایل دهه ۱۹۹۰ م به بعد و با فروپاشی ایده مارکسیسم این تفکرات نیز به افول و خاموشی کامل گرایید و موجب شد بخش عظیمی از جوانان خسته از تفکرات مادی به افکار و ایده های اسلامی که اکنون جای خود را در ترکیه باز کرده بود، روی آورند . با فروپاشی شوروی تعدادی از کشورهای مسلمان نشین آسیای میانه وقفقاز که از نظر دینی، زبانی واحیانا قومی با مسلمانان ترکیه نزدیک بودند; به استقلال رسیدند و زمینه مناسبی برای ایجاد ارتباط بیشتر با آن ها برای اسلام گرایان ترکیه فراهم شد . نکته قابل توجه این که دولت ترکیه نیز راه را بر برخی گروه های مسلمانی که به دنبال ایده ترک – اسلام بودند باز کرد، و حتی به تشویق آن ها پرداخت . گروه موسوم به فتح الله آچی ها (منسوبین به فتح الله گولن و طریقت نورجی ها) فعالیت گسترده خود را در چار چوب سنتز ترک – اسلام در کلیه مناطق تحت نفوذ شوروی سابق آغاز کردند .

تحولات بالکان نیز در افزایش جو اسلام خواهی مردم تاثیرات زیادی را به همراه داشته است . بالکان یکی از مناطق عمده اقتدار عثمانی ها در قرن های متمادی بوده است و علاوه بر دو کشور مسلمان نشین بوسنی و آلبانی اقلیت های ترک و مسلمان در سراسر این منطقه از جایگاه و جمعیت چشمگیری برخوردارند به همین دلیل اسلام گرایان ترکیه علاوه بر فعالیت های فرهنگی برون مرزی اروپایی در کشورهایی نظیر آلمان، در کشورهای بالکان نیز به فعالیت مشغول اند . برخی گزارش ها حکایت از این دارد که هنوز دولت ترکیه سفارت خانه خود را در کشورهایی نظیر آلبانی بر پا نکرده بود که مدارس نورجی ها فعالیت خود را آغاز کرده بودند . (۸۸) رها شدن کشورهای حوزه بالکان از زیر سلطه کمونیسم و شوروی و فروپاشی یوگسلاوی و متعاقب آن به صحنه آمدن و برخی کشورهای مسلمان نشین دارای رابطه تاریخی با ترکیه، به اسلام گرایان این کشور قدرت مانور زیادی داد .

در پایان اشاره به این نکته ضروری است که بدون تردید مهم ترین محور تبلیغ اسلام و شعارها واهداف انقلاب اسلامی ساختن جامعه ای نمونه به عنوان الگویی برای مسلمانان جهان می باشد و طبعا این محور صحیح و عقلانی باید اساس و پایه کلیه اقدامات و عملکردهای دستگاه ها از جمله دستگاه سیاست خارجی قرار بگیرد بنابراین، با عنایت به این اصل استراتژیست های سیاست خارجی باید در خصوص احزاب اسلام گرا استراتژی واحدی را تدوین کنند و در تدوین این استراتژی توجه به مسایلی لازم است:

۱ – باید به چالش بدعتی بودن شریعت گرایان در بیشتر سرزمینهای مسلمان نشین و تابع قرآن وسنت صحیح بر فهم گذشتگان صالح این امت بودن جنبش ما توجه جدی شود، خوش بینی و عدم توجه کافی به این مساله تا به حال موجب وارد آمدن ضربه های زیادی شده است .

۲ – چالش ناسیونالیسم در روابط جریان بیداری اسلامی جریان فرقه ی ناجیه  و احزاب اسلام گرا حتما باید مد نظر باشد، چرا که تقریبا بیشتر گروه ها احزاب و جماعت های اسلامی در هر کشور خواه نا خواه تحت تاثیر ناسیونالیسم حاکم بر آن کشور بوده اند . 

۳- درباره احزاب اسلام گرا باید به نوع تفکرات آن ها توجه کرد . بسیاری از احزاب اسلام گرا در سراسر جهان هستند که اصولا به دنبال برقراری حکومت اسلامی نیستند بلکه تنها برای احقاق حقوق فردی مسلمانان تلاش می کنند و خواهان حقوقی مساوی با سایر ادیان برای مسلمین هستند و برخی نیز اساسا تشکیل حکومت اسلامی در کشور خود را رد می کنند .

پی نوشت ها:

۱) سوره نساء (۴۲)، آیه ۶۵ .

۲) سوره شوری (۴)، آیه ۲۱ .

۳) ایغام احمد، قدوح، پژوهشی درباره سیاست دینی، لائیک وسکولار، ترجمه عباس طالب زاده شوشتری، مهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۶ .

۴ ۴٫ a. h. badar

۵) فاروق کوسه، لائیسم از دیروز تا امروز .

۶) همان، ص ۱۰۹ .

۷) همان، ص ۸۹ – ۹۲ .

۸) همان، ص ۷۰ – ۸۶ .

۹) این روند از زمان تسلط لائیسم و دیکتاتوری آتاتورک شروع شد . به طوری که برخی محققان معاصر ترکیه ای در دهه های اخیر پرده از برخی اقدامات لائیک ها در این زمینه برداشتند به نظر آن ها، لائیک ها در ابتدای به قدرت رسیدن سعی می کردند در قانون اساسی کشور ترکیه که بیش از ۹۸% مردم آن مسلمان هستند دولت را مسیحی اعلام کنند . لائیسم از دیروز تا امروز، ص ۶۸ .

۱۰) روزنامه جمهوری اسلامی ۱۳/۱۰/۱۳۷۶ .

۱۱) اشپیگل، ۱۲ مارس ۲۰۰۱، مخالفت با عید قربان در ترکیه، ترجمان سیاسی، شماره ۲۲۸، ص ۳۹ – ۴۰ .

۱۲) محمدجواد ابو القاسمی، و حسین اردوش، ترکیه در یک نگاه، تهران انتشارات بین المللی الهدی ۱۳۷۸، ص ۲۴۳ – ۲۴۴ .

۱۳) همان، ص ۲۴۴ .

۱۴) حسن وینچر (نماینده آزاد از آفیون قره حصار) در سال ۱۹۴۹ در مجلس چنین گفت: «آیا مرگ ملتی در میان نیست که گوسفند وار از هر چیز اطاعت می کند؟» لائیسم از دیروز تا امروز ص ۶۰ .

۱۵) امینه شنلیگ اوغلی، ایمان جوانان را با سوالات ربودند: ص ۳۵۷، ۳۶۹، به نقل از لائیسم از دیروز تا امروز، ص ۶۶ .

۱۶) مجله پانورا در این باره، چنین نوشت: «امروز دیگر فحشا به عنوان یک عیب اجتماعی بزرگ دیده نمی شود بلکه با اجازه خانواده صورت می گیرد، از این رو روسپی هایی که از حیث در آمد و طرز زندگی در سطح بالایی هستند به عنوان افراد موفق جامعه شناخته می شوند» . مجله پانواراما، دسامبر، ۱۹۸۸م ، به نقل از: شادان پروند و زهرا سبحانی، پیشین، ص ۷۶ – ۷۷ .

۱۷) روزنامه کیهان، عاقبت لائیک و سکولار شدن، ۲۰/۶/۱۳۷۹ .

۱۸) روزنامه جمهوری اسلامی ۱۳/۱۰/۱۳۷۶ .

۱۹) نظیر مسعود ایلماز در ماجرای رسوایی مالی «ترک بانک » روزنامه اطلاعات، ۲۶ و ۲۷/۱۲/۱۳۷۷، مقاله بحران قدرت در ترکیه، ماخوذ از الحوادث ژانویه ۱۹۹۹ م .

۲۰) همان .

۲۱) لاین رانیر، ناسیونالیسم نژاد پرستانه ترک، لندن، ۱۳۷۱، به نقل از روزنامه جمهوری اسلامی ۲۶/۹/۱۳۷۷ .

۲۲) ترکیه در یک نگاه، ص ۱۳۹ .

۲۳) الف، صلاح، اجلاس شورای اسلامی اورآسیا در سارایوو، روزنامه جمهوری اسلامی، ۱۳/۵/۱۳۷۹ .

۲۴) حمید پارسا، «مبانی معرفتی و چهره اجتماعی سکولاریسم » ، مجله کتاب نقد، شماره ۱، ص ۶۷ .

۲۵) در ۱۷ نوامبر ۱۹۲۴ م حزب «ترقی خواه جمهوری تاسیس شد با این که مؤسسان آن حزب عمدتا از دولتیان سابق آتاتورک بودند ولی دولت تک حزبی آتاتورک در سال ۱۹۲۵ به بهانه حمایت حزب ترقی خواه جمهوری از «ارتجاع » آن منحل کرد . ر . ک: صابر قاسمی، ترکیه، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۴ ش ، ص ۱۶۲ .

۲۶) نامور حقیقی پیشین، ص ۲۵ .

۲۷) ر . ک . صابر قاسمی، پیشیین، ص ۱۴۲ – ۱۴۶ .

۲۸) درباره حزب سلامت ملی نگاه کنید به:

۲۹٫ Binnaz toprak, Islam and political Development in turkey, Lwiden, E, J, Brill_1981.

۲۹) نامور حقیقی، پیشین، ص ۲۷ .

۳۰) میراث پرابهام آتاتورک » ، مجله صفحه اول، شماره، ۴۳، ص ۵۰ .

۳۱) کسرایی، محمد سالار، اسلام گرایی در ترکیه، مرکز پژوهش های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه، سلسله مقالات خاورمیانه شناسی، شماره ۱۵، تیر ۱۳۷۶ .

۳۲) نظر محمد کچه جیلر، رهبر جناح اسلام گرایی حزب مام میهن در دهه ۱۹۸۰ .

۳۳) سیاستمدار و نخست وزیر سابق ترکیه، متولد ۱۹۴۷ م/۱۳۲۶ ش در استامبول .

۳۴) کسرایی، پیشین، ص ۲۰ – ۲۱ .

۳۵) اربکان در طول مبارزه انتخابی خود از اتحاد گمرکی اروپا به عنوان یک فرانکشتن [موجودی که بالاخره نژاد بشر را نابود می سازد] یاد کرد که ترکیه را خادم کافران خواهد ساخت .

۳۶) برای اطلاع بیشتر نگاه کنید به: حسن عبد المنعم، «العزله امریکیه الجدیدة » ، العالم، العدد ۵۴۶، سپتامبر ۱۹۹۶ م .

۳۷) فارنکفورتر آلگماینه سایتونگ، رسامبر ۱۹۹۶، به نقل از مجله صفحه اول، شماره ۴۵ و ۴۶ و ص ۳۲ .

۳۸) برای اطلاع بیشتر نگاه کنید به: العباسی محمد، «اجتماعی استانبول یولد قلقادولیا» العالم، العدد ۵۵۱، ینایر ۱۹۹۷، ص ۱۶ .

سعید اثهابی، قمة استانبول وسوق الاسلامیة المشترکة، العالم العدد ۵۷۴، ۲۱ ینایر ۱۹۹۷ .

۳۹) جوجوروت، «انتخابات در ترکیه » ، میدل ایست، مارس ۱۹۹۹ ترجمه غ . ر . رضایی نصیر، ترجمان سیاسی، شماره ۲۰، ص ۱۱ .

۴۰) زونتاگزبلات، ۲۵ فوریه ۲۰۰۰، «آینده اسلام گرایی » ، ترجمه ع، فتاح زاده، ترجمان سیاسی، شماره ۲۲۹، ص ۵۷ .

۴۱) الف صلاح، «زلزله ای که مردم مسلمان ترکیه را بیدارتر ساخت » ، روزنامه جمهوری اسلام، نمانه رایانه ای مطبوعات .

۴۲) ایلکر، میج، «کودتای نظامی; کابوس همیشگی ترکیه » ، یونگه ولت، ۴ مه ۲۰۰۱، ترجمه ۱ هدایتی ترجمان سیاسی، شماره ۲۱ .

۴۳) ترکیه در لبه پر نگاه » ترجمه ق . طولانی، ترجمان سیاسی، فروردین ۳۸۰، شماره ۲۷۵، ص ۲۲ .

۴۴) همان، ص ۲ .

۴۵) محمد العباسی، نجم الدین اربکان: «انا اسلامی محکوم بالعلمانیه العالم » العدد ۵۵۹، ۸ مارس ۱۹۹۷، ص ۸ .

۴۶) مجله شؤون الاوسط شماره ۸۳، بیروت، مه ۱۹۹۹، ص ۷۰ .

۴۷) حمید رضا نیکو، «حزب اسلام گرایی فضیلت; بیم ها و امیدها» ، روزنامه کیهان، ۱۲/۱/۱۳۷۸ .

۴۸) دمکراسی به سبک لائیک های ترکیه » ، جمهوری اسلامی، ۴/۴/۱۳۸۰ .

۴۹) کیهان برگزار، «پیشینه فعالیت های شهری حزب رفاه; ارزیابی عملکرد شهری اسلام گرایان ترکیه » ، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، سال ششم شماره ۲، ص ۱۷۶ .

۵۰) انصاری پیشین، ص ۲۵۱ – ۲۵۲ .

۵۱) در سال های اخیر روز به روز بر اهمیت حضور علویان در عرصه سیاسی ترکیه افزوده می شود و می رود تا با یک سازمان دهی صحیح و حساب شده آرا علویان در یک حزب مخصوص خودشان جمع آوری و به عنوان یکی از مهم ترین احزاب سیاسی این کشور در عرصه فعالیت های سیاسی – فرهنگی کشور خود نمایی کند .

۵۲) علی بولاح، «وقتی که اربکان رفت » ، ترجمه محمد علی قاسمی، روزنامه رسالت، ۱۴/۴/۷۸ .

۵۳) نشریه تایم; ۲۲ ژوئیه ۱۹۹۶ م، ترجمه از ترجمان سیاسی، سال دوم، شماره ۳۵، ص ۳۷ .

۵۴) درباره سنتز ترک – اسلام نگاه کنید به:

Binnas toprak Reliqion as state ideoloqy in a secuiar, state 6 The _ Islamic seynthesis.

۵۵٫ Ulkuculer

۵۶٫ Urancilar

۵۷) ابواقاسمی واردوش، پیشین، ص ۲۰۶ .

۵۸) سیاری، پیشین، ص ۸۹ .

۵۹) انصاری، پیشین، ص ۱۳۷ .

۶۰) منابع مرکز اطلاع رسانی و خدمات رایانه ای سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی پهنه فرهنگی جمهوری ترکیه، ص ۳۵ .

۶۱) همان ص ۱۳۷ .

۶۲٫ HAKYOL

۶۳) همان، ص ۱۳۷ .

۶۴٫ PIK

۶۵) ابوالقاسمی و اردوش پیشین، ص ۱۶۱ – ۱۶۶ .

۶۶) برای اطلاع بیشتر ر . ک: سید محمد علی مدرسی (طباطبایی)، سماع عرفان و مولوی، تهران، یزدان ۱۳۷۸ ش .

۶۷) ابوالقاسمی واردوش، پیشین، ص ۱۶۶ – ۱۶۹ .

۶۸٫ Ikias

۶۹) پهنه فرهنگی جمهوری ترکیه، ص ۸۳ – ۸۴ .

۷۰) ر . ک درباره فعالیت های دینی ترک ها در اروپا:

tomas Gerholm and Young and George Lithman, The New Islamic Presence in Wegstern Europ, London. 1988.

۷۱) پهنه فرهنگی جمهوری ترکیه، ص ۴۵ .

۷۲) برای بسیاری از اروپائیان تعجب آور بود که آناتورک چگونه در ظرف مدت کمی تمام میراث اسلامی ترک ها را به نابود می کشاند . و این تنها با خشونت نظامیان و فرهنگ فرمانبری حاکم بر جامعه امکان پذیر بود .

۷۳) الجیش یقود انقلابا البیض علی اربکان، العالم » ، العدد ۵۷۶، تموز ۱۹۹۷، ص ۲۰ .

۷۴) رولئو، پیشین .

۷۵) در حال حاضر بیش از ۳۰۰ شبکه تلویزیون و ۲۰۰۰ شبکه رادیویی فعالیت دارد که بیشتر آن ها در تحت انحصار لائیک ها و چپ گرایان هستند .

۷۶) صبری سیاری نوشته است: «چپی ها از انقلاب اسلامی ایران و سقوط رژیم هوا دار آمریکا در این کشور آنکارا تاثیر گرفتند و مواضعشان را در مقابل اسلام نرم تر کردند» ، پیشین، ص ۱۰۶ .

۷۷) قهرمان پور بناب، «تاثیر انقلاب اسلامی بر ترکیه » ، فصلنامه مطالعات خاور، شماره ۲۴، تهران، مرکز پژوهش های علمی و مطالعات، استراتژی خاور میانه، زمستان ۱۳۷۹، ص ۹۲ – ۹۳ .

۷۸) نامور حقیقی پیشین، ص ۳۵ .

۷۹) سیاری پیشین ص ۷۱ .

۸۰) تاثیر انقلاب اسلامی بر ترکیه » ، ص ۸۶ .

۸۱) همان ص ۹۰ – ۹۱ .

۸۲) زونتاگزبلات «آینده اسلام گرایی » ، ترجمه ع . فتاح زاده ترجمان سیاسی، شماره ۲۲۹ ، ص ۵۷ .

۸۳) ر . ک، صحیفه نور ج ۱ ص ۲۷۶ – ۲۶۷ .

۸۴) صحیفه نور، ج ۴، ص ۱۱۲ – ۱۱۵ .

۸۵) تاثیر انقلاب اسلامی بر ترکیه » ، ص ۸۶ .

۸۶) همان ص ۹۵ .

۸۷) سیاری، پشین، ص ۶۸ – ۶۹ .

۸۸) نکته جالب این جاست که «رجب میدانی » رئیس جمهور آلبانی تا چندی پیش یکی از معلمان و مدرسان مدارس طریقت نورجی ها (مدارس فتح الله گولن در تیرانا) به شمار می رفت .

۸۹ – مهسا ماه پیشانیان   / ترکیه و آینده تمایلات اسلام گرایانه

۹۰ – محمد رضا زارع ، ترکیه و…

دیدگاهتان را بنویسید